حکاکی به معنی کنده کاری روی سطوح مختلف سنگی ، با استفاده از ابزارهای مکانیکی برای ایجاد نقشهای مورد نظر می باشد  . حک کردن نقشی بر روی سنگ به وسیله ابزارهایی مثل قلم های مختلف که گاهی کاملاً دست ساز می باشد هنری بسیار زیبا و ارزنده است ، که در گروه صنایع دستی سنگی قرار دارد .

تاریخچه

يکی دیگر از هنرهای زیبایی صنایع دستی حکاکی روی سنگ است . قبل از اختراع خط و با شروع غارنشینی، انسان ها برای انتقال پیام و رساندن منظور خود شکل هایی روی سنگ حک می کردند و اینگونه با هم ارتباط برقرار می کردند. به مرور با اختراع خط، تراش سنگ برای تهیه وسایل مورد احتیاج به کار گرفته شد.

 در گذشته از این هنر برای حک کردن نقشی بر روی مهرها و انگشترهایی که هم جنبه کاربردی و هم جنبه زینتی داشت بسیار استفاده می شد.

چیدن و چسباندن سنگ‌های رنگارنگ لایه شده برای ایجاد طرح و نقش با ابزار برش و سایش را معرق‌کاری سنگ می‌گویند. معرق سنگ  صنایع دستی ای است که در آن  قطعه های کوچک سنگ ومانند آنها را بر اساس طرح ونقشه قبلی کنار هم و بر روی یک سطح می چسبانند تا طرحی کامل به دست آورند . در معرق هر جز قسمتی از کل است .  از معرق سنگ برای تزئینات قسمتهای از بنا مانند  کف ، دیوار و همچنین انواع سطوح مانند صفحه میز استفاده می‌شود. معرق سنگ بیشتر بر سطوح تخت و گسترده اجرا می‌شود.

تاریخچه

یکی از هنر های زیر مجموعه صنایع دستی سنگی هنر معرق سنگ است .به درستی  مشخص نیست که این هنر از چه زمانی در ایران رواج یافته است ولی به طور تقریبی می توان گفت همزمان بارونق هنرموزائیک سنگ در ایران رشته معرق سنگ هم که از جهاتی شبیه به موزائیک سنگ است رواج یافت.

 در استان قزوین  نمونه ای که از روی آن بتوان قدمت این هنر را در این شهر تخمین زد یافت نشده است .اما در عصر حاضر استادکاران و هنرمندان چیره دستی در این زمینه در شهر قزوین مشغول فعالیت هستند.امروزه از این هنر برای تزئینات داخلی بناهای مدرن شهری استفاده بسیار می شود .

همان چيدمان منظم يا نامنظم قطعات مختلف سنگ كه به صورت پازل  در كنار هم چيده شده باشند . در فرهنگ بزرگ سخن آمده؛ موزائیک نوعی مصالح ساختمانی معمولا به شکل چهار گوش با ضخامت کم که با ماسه سیمان و خرده سنگ ساخته می شود و برای پوشاندن کف ساختمان و یا تابلو های تزئینی به کار می رود .البته نوعی موزائیک فرنگی نیز وجود دارد که موزائیکی است که در آن  سنگهای تزئینی به کار می رود .

اين هنر از جهاتي شبيه به هنر معرق سنگ مي باشد .موزائیک سنگ هنری است که با سیمان کردن قطعات کوچک یک ماده سخت و رنگی مثلا مرمر یا سنگهای نیمه قیمتی بر روی یک پایه ساخته می شود .

در اين هنر بيشتر سنگها يا به شكل چهار گوش ویا  كله قندي  است و همینطور اشكال هندسي نامنظم ديگر كه بعد از شكستن يك سنگ بزرگ به دست می آید .

 هنر مشبك قدمتي ديرينه دارد. از زماني كه انسانهاي اوليه از غارنشيني به صحرا نشيني روي آوردند و از سنگ براي خود چهار ديواري ساختند، براي روشنايي داخل كلبه پنجره اي از پوست حيوان، چوب، برگ يا سنگي كه سوراخ سوراخ شده بود، تعبيه كردند. بدين ترتيب ضمن جلوگيري از ورود سرما تا حدي روشنايي كلبه را تامين كردند. كم كم اين سوراخ ها به اشكال هنري تبديل شد. امروزه آثار مشبك را بر درها،‌منابر،‌امام زاده ها، مساجد،پنجره ها و ظروف سنگی  می توان مشاهده کرد .آثاری که هنرمند مشبک کار با مهارت وذوق وسلیقه خود به طرز زیبایی خلق کرده است. یکی از نمونه های زیبای این هنر در استان قزوین در امامزاده اباذر وجود دارد داخل امامزاده اباذر ، درسمت راست درب ورودی، پنجره سنگی بسیار جالبی دیده می‌شود که به صورت مشبک و با طرح‌های ستاره‌ای و شش ضلعی طراحی شده است.همچنین در موزه هنر وپایداری(خانه میریانزاده) در چهار سوی حیاط راه پله ای سنگی وجود دارد، که با مشبک سنگ تزئین شده است

ساخت احجام سنگی یکی از رشته های زیبا و متنوع صنایع دستی است .حجم سازی یا مجسمه سازی ، یعنی آفرینش شکل سه بعدی بیانگر . بنابر این حجم مهمترین عنصر در طرح یک مجسمه محسوب می شود . احجام سنگی ممکن است به صورت  همه جانبی یا به صورت نقش بر جسته باشد . مجسمه همه جانبی شکلی است مستقل و جدا که فضایی را اشغال کرده ، ولی نقش بر جسته به زمینه ای متصل است و یا کمابیش از آن بیرون آمده است

یکی از شاخه های صنایع دستی سنگی مرصع کاری است . مرصع به معنی آنچه با جواهر تزئین شده باشد، است.(جواهر نشان)هنر مرصع کاری عبارت است از  نشاندن جواهر(سنگهای قیمتی ونیمه قیمتی)بر روی ظروف ، زیور آلات و اشیاء تزئینی دیگر .

رشته خراطی سنگ یکی از رشته های صنایع دستی سنگی است .تراشیدن دورانی یک قطعه سنگ بوسیله چرخ خراطی ، برای ساخت اشیایی با حجم متقارن ومدور را خراطی می گویند . اشیایی مثل دیگ ، دیگچه ، هاون، قندان، قدح ،گلدان ،پايه هاي ميز و...از توليدات اين هنر هستند .

تاریخچه

 

از گذشته های دور هنر ساخت اشیا و ظروف مدور سنگی  به روش خراطی در ایران رواج داشته است . البته باید گفت که در سالیان دور برای ساخت این اشیا از ابزاری چون کلنگ ، تیشه ، قلم و چکش استفاده می شد ولی با ساخت دستگاه خراطی سنگ ، که دستگاه ساده ای بود و کمانه ای آ ن را به حرکت در می آ ورد ، ساخت و پرداخت این اشیا آسانتر شد .کم کم جای این دستگاه را دستگاههای پیشرفته ماشینی گرفت .در استان قزوین نیز از دیر باز هنرمندانی در این رشته فعالیت می کرده اند . شاید زمان کوتاهی  این هنر در شهر قزوین از رونق افتاد ولی با حمایت بعضی از ارگانهای متولی این هنر دوباره در این استان احیا شده است و آثار زیبای این هنر را در شهر قزوین می توان مشاهده کرد .آثاری چون گلدان، قندان ،پایه ستون ،نرده های سنگی و...

در دهه حاضر کيفيت به نحوه فزاينده‌اي اهميت يافته است پيش‌بيني مي‌شود که در آينده صنعت سنگ رل مهمي را در اين زمينه ايفا کند. نياز به توليد بيشتر و کيفيت عالي، تکنولوژي و ابزار پيشرفته‌اي را طلب می‌کند، براي رقابت موثر در بازار امروزي بايد از تکنولوژي‌هاي جديد در برش، فرم‌دهي و پرداخت محصولات سنگي وسايل برش الماسه، مثالي عالي از اين تکنولوژي پيشرفته‌اند. اين وسايل در تمام مراحل تهيه سنگ به‌کار مي‌روند. مثلا سيستم برش الماسه در استخراج سنگ، تيغه‌هاي برش در تهيه پلاک از قواره‌ها، اره‌هاي دايره‌اي در آراستن محصولات پرداخت شده و تيغه‌هاي صيقل‌دهي در پرداخت نهايي اين محصولات به‌کار مي‌روند. به‌کارگيري صحيح اين وسايل به نحو چشمگيري در بالابردن بازدهي فرآيند و کيفيت سنگ‌هاي پرداخت شده مؤثر است. به هرحال توليدکنندگان سنگ ناچارند راهي را بيابند تا استفاده از ابزار الماسه بهينه شود.

در سال 1972 کارشناسی از سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (يونيدو) گزارشی در مورد صنعت سنگ ايران تهيه نموده است که اين گزارش قبلاً در نشريات و يا کتب مربوط به سنگ های ساختمانی بطور کامل درج شده و در اين مقاله در مرحله اول صرفاً به نکات عمده گزارش اشاره می شود و سپس وضعيت موجود را تا حد امکان مورد بررسی قرار می دهيم.

تهيه کننده گزارش در خصوص مشخصات عمومی ذخاير سنگهای تزئينی و نما در ايران چنين نظر داده است: اين گونه سنگها تقريباً در تمام نقاط کشور يافت می شوند و شرايط مناسبی برای استخراج و مصرف آنها در اکثر شهر های ايران وجود دارد و در عين حال بيشتر معادن در فواصل دور از شهرها، راه آهن و نيروگاه های برق واقع شده اند که اين وضعيت سبب مشکلاتی در کار معادن می گردد.

روش غیر تخریبی برای تعیین فرسایش حاصل از هوازدگی و استحکام بخشی سنگ

فرسایش طبیعی در اثر هوا ، به عنوان بزرگترین تهدید برای مجسمه های سنگی باستانی به شمار می آید که بیشتر آنها از آثار هنری خوبی هستند . روشی پیشگیرانه برای برخورد با فرسایش در اثر هوا می تواند درمان سطوح با شیوه ی  استحکام بخشی به روش Consolidation باشد . استحکام بخشی باید به صورت نفوذی و تزریقی در سطوح سخت انجام گیرد تا به موجب آن سطوح در برابر فرسایش هوازدگی تقویت شده و میزان مقاومت آن افزایش پیدا کند .

استحکام بخشی بدین صورت ، باید دارای شرایط زیر باشد :